Psikolojik Destek Hizmetleri

Sosyal fobi, kişinin sosyal ortamlarda başkaları tarafından olumsuz değerlendirileceğine, küçük düşeceğine, hata yapacağına ya da yetersiz görüneceğine dair yoğun kaygı yaşamasıyla ilişkili bir durumdur. Bu kaygı, kişinin insanlarla iletişim kurmasını, topluluk içinde bulunmasını, kendini ifade etmesini veya sosyal ortamlara katılmasını zorlaştırabilir.

Sosyal fobi yalnızca utangaçlık olarak değerlendirilmemelidir. Utangaçlık bazı kişilerde geçici ve daha hafif bir sosyal çekingenlik şeklinde görülebilirken, sosyal fobide kaygı daha yoğun olabilir ve kişinin günlük yaşamını, ilişkilerini, iş ya da okul performansını etkileyebilir. Bu süreçte kişi sosyal ortamlardan kaçınabilir veya bu ortamlarda bulunmak zorunda kaldığında yoğun bedensel ve zihinsel belirtiler yaşayabilir.

Sosyal Fobi Nedir?

Sosyal fobi nedir sorusu, kişinin başkalarının yanında fark edilme, değerlendirilme, eleştirilme ya da küçük düşme olasılığına karşı yoğun kaygı hissetmesiyle açıklanabilir. Sosyal fobisi olan kişiler, diğer insanların kendilerini fark edeceğini, hata yaptıklarında yargılayacağını veya olumsuz değerlendireceğini düşünebilir.

Bu kaygı, yalnızca büyük topluluklar önünde konuşurken değil, günlük yaşamın daha sıradan görünen anlarında da ortaya çıkabilir. Bir restoranda tek başına yemek yemek, toplantıda söz almak, yeni biriyle tanışmak, göz teması kurmak, telefonla konuşmak veya bir otorite figürüyle iletişime geçmek kişi için zorlayıcı hale gelebilir.

Sosyal Fobi Günlük Yaşamda Nasıl Görülür?

Sosyal fobi günlük yaşamda farklı şekillerde görülebilir. Kişi sosyal ortamlara girmeden önce uzun süre endişelenebilir, ortamdayken yoğun kaygı yaşayabilir veya sonrasında söylediklerini ve davranışlarını tekrar tekrar düşünebilir. Bu durum bazen kişinin sosyal ortamlardan uzak durmasına neden olabilir.

Sosyal fobi yaşayan kişiler, ilişkilerde mesafeli, çekingen, kararsız veya alıngan görünebilir. Oysa bu mesafe çoğu zaman yakınlık kurmak istememekten değil, yanlış anlaşılma, eleştirilme veya yetersiz görünme kaygısından kaynaklanabilir. Bu nedenle karşı taraf bazen kişinin ilgisiz olduğunu düşünebilir; ancak iç dünyasında yoğun bir kaygı ve kendini kontrol etme çabası olabilir.

Sosyal fobi şu durumlarda daha belirgin hale gelebilir:

• Topluluk önünde konuşmak
• Sunum yapmak
• Toplantıda söz almak
• Kalabalık bir ortamda dikkat çekmek
• Yeni insanlarla tanışmak
• Göz teması kurmak
• Restoranda tek başına yemek yemek
• Umumi alanları kullanmak
• Telefonla konuşmak
• Otorite konumundaki biriyle iletişime geçmek
• Kendinden farklı gördüğü kişilerle ilişki başlatmak
• Eleştirilme veya değerlendirilme ihtimali olan ortamlarda bulunmak

Kişi bu durumlarla karşılaşmamak için kaçınma davranışları geliştirebilir. Kaçınma kısa vadede rahatlatıcı görünse de uzun vadede sosyal kaygının devam etmesine katkıda bulunabilir.

Sosyal Fobi Belirtileri Nelerdir?

Sosyal fobi belirtileri zihinsel, duygusal, bedensel ve davranışsal alanlarda görülebilir. Kişi sosyal ortamlara girmeden önce yoğun endişe yaşayabilir; ortamdayken kendini sürekli izliyor, kontrol ediyor veya hatalarını arıyor gibi hissedebilir.

Sosyal fobi sürecinde görülebilecek belirtiler şunlardır:

• Başkaları tarafından izlenme veya değerlendirilme kaygısı
• Küçük düşme, rezil olma ya da hata yapma korkusu
• Sosyal ortamlara girmeden önce yoğun endişe yaşama
• Konuşurken yanlış bir şey söyleyeceğini düşünme
• Göz teması kurmaktan kaçınma
• İnsanlarla ilişki başlatmakta zorlanma
• Eleştiriye karşı aşırı hassasiyet
• Sosyal ortamlardan kaçınma
• Sosyal bir olaydan sonra yaşananları tekrar tekrar düşünme
• Kendini yetersiz, tuhaf veya değersiz hissetme
• Onay alamama korkusu
• Topluluk içinde dikkat çekmekten rahatsızlık duyma

Bu belirtilerin bazılarını yaşamak, kişinin kesin olarak sosyal fobi yaşadığı anlamına gelmez. Sosyal kaygının ne kadar sık yaşandığı, hangi durumlarda arttığı ve kişinin yaşamını nasıl etkilediği birlikte ele alınmalıdır.

Sosyal Fobide Bedensel Belirtiler Nelerdir?

Sosyal fobide bedensel belirtiler yalnızca düşüncelerle sınırlı değildir. Kişi sosyal bir ortamda bulunduğunda veya o ortama girmeyi düşündüğünde bedensel tepkiler de yaşayabilir. Bu belirtiler bazen kişinin kaygısını daha da artırabilir; çünkü kişi bedensel tepkilerinin başkaları tarafından fark edileceğini düşünebilir.

Bu bedensel belirtiler sosyal fobide kaygı döngüsünü güçlendirebilir. Kişi “titrediğim belli olacak”, “yüzüm kızarırsa herkes anlayacak” ya da “sesim titrerse küçük düşerim” gibi düşünceler geliştirebilir. Bu düşünceler de kaygının daha yoğun yaşanmasına neden olabilir.

Sosyal Fobi Neden Ortaya Çıkabilir?

Sosyal fobi neden olur sorusuna tek bir nedenle yanıt vermek çoğu zaman yeterli değildir. Genetik yatkınlık, mizaç özellikleri, erken dönem yaşantılar, aile tutumları, sosyal deneyimler, eleştirilme veya alay edilme yaşantıları sosyal kaygının gelişiminde etkili olabilir.

Bazı kişiler çocukluk döneminden itibaren daha çekingen, hassas veya yeni ortamlara karşı temkinli olabilir. Bu özellikler tek başına sosyal fobi anlamına gelmez; ancak kişinin çevresel deneyimleriyle birleştiğinde sosyal kaygının daha belirgin hale gelmesine katkıda bulunabilir.

Sosyal fobiyle ilişkili olabilecek bazı faktörler şunlardır:

• Akran zorbalığına maruz kalma
• Alay edilme veya küçük düşürülme deneyimleri
• Sürekli eleştirilme
• Duygusal olarak kötüye kullanılma
• Ebeveynlerin sözel şiddetine maruz kalma
• Aile içi çatışma veya ayrılık süreçleri
• Aşırı koruyucu ebeveyn tutumları
• Çocuğun duygularını ifade etmesinin desteklenmemesi
• “Uslu ol”, “karşı gelme”, “ayıp olur” gibi baskılayıcı söylemlerle büyüme
• Sosyal ortamlarda teşvik yerine utandırılma
• Hata yapmanın yoğun şekilde cezalandırılması

Bu faktörlerin varlığı herkes için aynı sonucu doğurmaz. Aynı deneyimleri yaşayan kişiler farklı tepkiler verebilir. Bu nedenle sosyal fobi değerlendirilirken kişinin yaşam öyküsü, mizaç özellikleri, aile ortamı ve sosyal deneyimleri birlikte ele alınmalıdır.

Çocukluk Deneyimleri Sosyal Fobiyi Nasıl Etkileyebilir?

Çocukluk deneyimleri, kişinin ilerleyen yaşlarda kendisini başkalarının yanında nasıl algıladığını etkileyebilir. Özellikle alay edilme, eleştirilme, dışlanma, küçümsenme veya sosyal ortamlarda utandırılma gibi yaşantılar, kişinin “insanların içinde hata yaparsam küçük düşerim” düşüncesini geliştirmesine zemin hazırlayabilir.

Aşırı koruyucu ebeveyn tutumları da bazı durumlarda sosyal kaygının sürmesine katkıda bulunabilir. Çocuk zorlandığı sosyal ortamlardan sürekli uzak tutulduğunda, bu durumlarla baş edebileceğine dair deneyim kazanması zorlaşabilir. Diğer yandan çocuğu zorlandığı alanlarda desteklemek yerine utandırmak, kızmak veya başkalarıyla kıyaslamak da sosyal ortamlara dair kaygıyı artırabilir.

Destekleyici ebeveyn tutumu, çocuğun mizacını görmeyi ve sosyal becerilerini adım adım geliştirmesine alan açmayı içerir. Çocuk çekingen olduğunda onu zorla ortama itmek ya da tamamen uzak tutmak yerine, güvenli ve teşvik edici bir yaklaşım daha destekleyici olabilir.

Sosyal Fobinin Temelinde Hangi Düşünceler Yer Alır?

Sosyal fobinin temelinde çoğu zaman “başkaları beni izliyor”, “hata yaparsam fark edilir”, “yetersiz görünürüm” veya “olumsuz değerlendirilirim” gibi düşünceler yer alabilir. Kişi sosyal ortamda kendisini olduğundan daha fazla göz önünde hissedebilir.

Sosyal fobi yaşayan kişi için karşıdaki kişi bazen bir “izleyici” gibi algılanabilir. Kişi konuşurken, yürürken, yemek yerken, soru sorarken veya sessiz kaldığında bile başkaları tarafından değerlendirildiğini düşünebilir. Bu durum kişinin kendi davranışlarını aşırı kontrol etmesine neden olabilir.

Sık görülebilen düşünceler şunlardır:

• “Rezil olacağım.”
• “Yanlış bir şey söyleyeceğim.”
• “Herkes bana bakıyor.”
• “Sesim titrerse fark ederler.”
• “Yüzüm kızarırsa küçük düşerim.”
• “Yetersiz görüneceğim.”
• “Beni sıkıcı bulacaklar.”
• “Burada olmamam gerekiyor.”
• “Hata yaparsam insanlar bunu unutmaz.”

Bu düşünceler her zaman gerçeği olduğu gibi yansıtmayabilir. Ancak kişi o an bu düşünceleri oldukça inandırıcı ve etkili biçimde deneyimleyebilir. Psikoterapi sürecinde bu düşünceler, kişinin kendisiyle ilgili kök inançları ve sosyal ortamlardaki deneyimleriyle birlikte değerlendirilebilir.

Kaçınma Davranışları Sosyal Fobiyi Nasıl Sürdürür?

Kaçınma davranışları sosyal fobide sık görülebilir. Kişi kaygı yaşayacağını düşündüğü ortamlardan uzak durarak kısa vadede rahatlama hissedebilir. Ancak uzun vadede bu kaçınma, kişinin sosyal ortamlarda baş edebilme deneyimi kazanmasını zorlaştırabilir.

Kaçınma davranışları şu şekillerde görülebilir:

• Toplantıda söz almamak
• Sunum yapmaktan kaçınmak
• Yeni insanlarla tanışmayı ertelemek
• Kalabalık ortamlara girmemek
• Göz teması kurmamak
• Yemek yeme, telefonla konuşma veya soru sorma gibi davranışlardan kaçınmak
• Sosyal ortamlara katılsa bile sessiz kalmak
• Dikkat çekmemek için kendini geri planda tutmak
• Kaygı yaşanabilecek durumlar öncesinde uzun zihinsel provalar yapmak

Zihinsel prova da sosyal fobinin sürmesine katkıda bulunabilir. Kişi ne söyleyeceğini, nasıl davranacağını veya bir hata olursa ne yapacağını tekrar tekrar düşünerek kaygısını azaltmaya çalışabilir. Ancak bu durum bazen kişinin sosyal ortama daha gergin girmesine ve kendini sürekli kontrol etmesine neden olabilir.

Kaçınma ve güvenlik davranışları psikoterapi sürecinde önemli çalışma alanları arasında yer alabilir. Bu davranışların ne işe yaradığı, kısa vadede nasıl rahatlama sağladığı ve uzun vadede sosyal kaygıyı nasıl sürdürdüğü birlikte ele alınabilir.

Sosyal Fobi Psikoterapi Sürecinde Nasıl Ele Alınır?

Sosyal fobi psikoterapi sürecinde, kişinin sosyal kaygısını tetikleyen durumlar, bu durumlarda ortaya çıkan otomatik düşünceler, bedensel tepkiler, kaçınma davranışları ve kendisiyle ilgili kök inançları üzerinden ele alınabilir.

Sosyal fobide otomatik düşünceler önemli bir yer tutabilir. Kişi bir sosyal ortamda “aptalca davrandım”, “burada olmamalıyım”, “yetersizim” veya “herkes beni fark etti” gibi düşünceler geliştirebilir. Bu düşünceler çoğu zaman hızlı, kendiliğinden ve sorgulanmadan ortaya çıkar. Kişi bu düşünceleri gerçek gibi algıladığında kaygı daha da artabilir.

Psikoterapi sürecinde şu alanlar değerlendirilebilir:

• Sosyal kaygıyı tetikleyen durumlar
• Otomatik düşünceler
• Kök inançlar
• Eleştirilme ve onay alamama korkusu
• Bedensel belirtilerin nasıl yorumlandığı
• Kaçınma ve güvenlik davranışları
• Zihinsel prova yapma eğilimi
• Sosyal ortamlarda kendini izleme
• Çocukluk ve ergenlik dönemindeki sosyal deneyimler
• Daha dengeli alternatif düşünceler geliştirme

Bilişsel davranışçı terapi ve şema terapi yaklaşımları, sosyal kaygı ile ilişkili düşünce ve ilişki örüntülerinin ele alınmasında kullanılabilir. Ancak psikoterapi sürecinin kapsamı kişiden kişiye değişir. Bazı durumlarda psikiyatri değerlendirmesi de gerekebilir; bu ihtiyaç kişinin belirtilerinin yoğunluğu ve günlük işlevselliği dikkate alınarak değerlendirilir.